
รูปภาพเพื่อช่วยให้เข้าใจบทความ
‘เกิร์นิกา’ (Guernica) ผลงานจิตรกรรมสีน้ำมันขนาดมหึมาของปาโบล ปิกัสโซ (Pablo Picasso) ศิลปินผู้ทรงอิทธิพลแห่งศตวรรษที่ 20 ไม่ได้เป็นเพียงภาพวาดที่มีชื่อเสียงในประวัติศาสตร์ศิลปะ แต่ยังเป็นงานที่บันทึกความเจ็บปวดจากสงครามและสะท้อนโศกนาฏกรรมของประชาชนผู้บริสุทธิ์ ผลงานชิ้นนี้สร้างเสร็จในกรุงปารีสเมื่อปี 1937 เพื่อตอบสนองต่อเหตุการณ์ทิ้งระเบิดเมืองเกิร์นิกาในช่วงสงครามกลางเมืองสเปน
ภาพขนาดมหึมาที่เกิดจากโศกนาฏกรรม
เกิร์นิกามีความสูง 3.49 เมตร และกว้าง 7.76 เมตร ใช้สีขาว สีดำ และสีเทาเป็นองค์ประกอบหลัก ภายในภาพปรากฏหญิงสาวที่กำลังกรีดร้อง ม้าที่ได้รับบาดเจ็บสาหัส วัวที่เบิกตากว้าง นกพิราบตาย แม่ที่อุ้มทารกไร้ชีวิต ร่างทหารที่ถูกทำลาย และเปลวไฟที่ลุกไหม้ทั่วฉาก
เดิมทีรัฐบาลสาธารณรัฐสเปนมอบหมายให้ปิกัสโซสร้างผลงานขนาดใหญ่สำหรับจัดแสดงในศาลาสเปนของงานมหกรรมโลกที่กรุงปารีสปี 1937 โดยในช่วงแรกศิลปินวางแนวคิดเกี่ยวกับห้องทำงานของจิตรกร แต่เหตุการณ์ทิ้งระเบิดเมืองเกิร์นิกาเมื่อวันที่ 26 เมษายน 1937 ทำให้เขาเปลี่ยนแนวทางการสร้างสรรค์ทั้งหมด
ฮวน ลาเรอา กวีชาวสเปนเดินทางไปพบปิกัสโซและเสนอให้ใช้เหตุการณ์ดังกล่าวเป็นหัวข้อของผลงาน ขณะที่รายงานข่าวของจอร์จ สเตียร์ ผู้สื่อข่าวที่ลงพื้นที่เห็นเหตุการณ์ ซึ่งปิกัสโซได้อ่านเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม กลายเป็นอีกแรงกระตุ้นสำคัญให้เขาเริ่มวาดภาพร่างชุดใหม่
เบื้องหลังการทิ้งระเบิดเมืองเกิร์นิกา
เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นระหว่างสงครามกลางเมืองสเปน ซึ่งฝ่ายสาธารณรัฐประกอบด้วยกลุ่มคอมมิวนิสต์ สังคมนิยม และอนาธิปไตย ต่อสู้กับฝ่ายชาตินิยมที่นำโดยฟรานซิสโก ฟรังโก ซึ่งต้องการสถาปนาระบอบเผด็จการฟาสซิสต์
เมืองเกิร์นิกาตั้งอยู่ในแคว้นบิสเคย์ ทางตอนเหนือของสเปน และเป็นทั้งศูนย์กลางวัฒนธรรมบาสก์และพื้นที่ยุทธศาสตร์ของฝ่ายสาธารณรัฐ กองกำลังฝ่ายชาตินิยมมองเมืองแห่งนี้ว่าเป็นฐานสำคัญของการต่อต้านในภาคเหนือ
การโจมตีได้รับการสนับสนุนจากเยอรมนีภายใต้การนำของอดอล์ฟ ฮิตเลอร์ และรัฐบาลฟาสซิสต์อิตาลี เครื่องบินของกองทัพเยอรมันในหน่วยคอนดอร์ ลีเจียน ภายใต้การบัญชาการของพันเอกโวล์ฟราม ฟอน ริชโธเฟน ทิ้งระเบิดเมืองต่อเนื่องประมาณสองชั่วโมง โดยมีเป้าหมายขัดขวางและทำให้การถอนกำลังของฝ่ายสาธารณรัฐเสียระเบียบ
เมื่อควันทำให้ไม่สามารถแยกแยะถนน สะพาน และพื้นที่ชานเมืองได้อย่างชัดเจน ระเบิดจึงถูกทิ้งลงบริเวณใจกลางเมืองด้วย ระเบิดทำลายระบบประปาและบ้านเรือน ก่อนที่ระเบิดเพลิงจะทำให้ไฟลุกลามไปยังอาคารไม้
การโจมตีเกิดขึ้นในวันจันทร์ซึ่งเป็นวันตลาดนัด ขณะที่ผู้ชายจำนวนมากออกไปร่วมรบให้ฝ่ายสาธารณรัฐ ทำให้ประชาชนที่อยู่ใจกลางเมืองส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงและเด็ก เมื่อการทิ้งระเบิดเริ่มขึ้น ถนนถูกซากปรักหักพังปิดกั้น และสะพานที่เชื่อมออกจากเมืองก็ถูกทำลาย ส่งผลให้ประชาชนหลบหนีได้ยาก โรงงานผลิตยุทโธปกรณ์บริเวณชานเมืองกลับไม่ได้รับความเสียหาย จึงเกิดเสียงวิจารณ์ว่าการโจมตีครั้งนี้เป็นการใช้ความหวาดกลัวต่อพลเรือนเป็นเป้าหมาย
โดรา มาร์ กับบทบาทเบื้องหลังการสร้างสรรค์
การสร้างเกิร์นิกาใช้เวลา 35 วัน และเสร็จสมบูรณ์เมื่อวันที่ 4 มิถุนายน 1937 โดยโดรา มาร์ ศิลปินและช่างภาพผู้ใกล้ชิดกับปิกัสโซ มีบทบาทสำคัญในการจัดหาสตูดิโอขนาดใหญ่ใกล้มหาวิหารนอเทรอดามในกรุงปารีส เพื่อรองรับผืนผ้าใบขนาดมหึมา
โดรา มาร์บันทึกกระบวนการสร้างผลงานผ่านภาพถ่ายอย่างต่อเนื่อง และยังสอนเทคนิคการสร้างภาพโดยไม่ใช้กล้องให้ปิกัสโซด้วย นอกจากนี้ เธอยังลงมือวาดรายละเอียดบางส่วนของม้าที่กำลังจะตายตามคำขอของศิลปินเอง
นักประวัติศาสตร์ศิลปะจอห์น ริชาร์ดสันอธิบายว่า ภาพถ่ายของโดรา มาร์มีส่วนช่วยให้ปิกัสโซเลือกใช้ภาพขาวดำที่ให้ความรู้สึกฉับพลันคล้ายภาพถ่าย ขณะที่อองตวน โรมัง นักวิจัยผลงานของมาร์ มองว่างานถ่ายภาพของเธอมีอิทธิพลต่อการทดลองสร้างสรรค์ผลงานที่มีมิติทางการเมืองของปิกัสโซ
ปิกัสโซยังใช้สีทาบ้านชนิดพิเศษที่ผลิตให้มีพื้นผิวด้าน เพื่อลดความมันวาวของภาพ และได้รับความช่วยเหลือจากจอห์น เฟอร์เรน จิตรกรชาวอเมริกันในการเตรียมผืนผ้าใบขนาดใหญ่ด้วย
โดยปกติปิกัสโซไม่ค่อยอนุญาตให้บุคคลภายนอกเข้าชมการทำงานในสตูดิโอ แต่ครั้งนี้เขากลับเปิดให้บุคคลสำคัญเข้าชมความคืบหน้าของผลงาน เพราะเห็นว่าการเผยแพร่กระบวนการสร้างสรรค์จะช่วยสนับสนุนขบวนการต่อต้านฟาสซิสต์
องค์ประกอบภาพที่ซ่อนความเจ็บปวดและสัญลักษณ์
เกิร์นิกาจัดองค์ประกอบคล้ายฉากภายในห้องขนาดใหญ่ โดยแบ่งภาพออกเป็นสามส่วนในลักษณะใกล้เคียงภาพสามบาน (Triptych) ตรงกลางเป็นม้าที่กำลังล้มลงท่ามกลางความเจ็บปวดและหญิงที่ถือโคมไฟ ด้านซ้ายเป็นวัวและแม่ที่อุ้มทารกเสียชีวิต ส่วนด้านขวาเป็นบ้านที่กำลังถูกไฟเผาและหญิงสาวที่กำลังกรีดร้อง
องค์ประกอบต่าง ๆ เชื่อมโยงกันผ่านรูปทรงสามเหลี่ยม โดยสามเหลี่ยมขนาดใหญ่ที่สุดมีร่างทหารที่เสียชีวิตเป็นฐาน และมีโคมไฟเป็นจุดยอด สร้างทิศทางสายตาที่นำผู้ชมเข้าสู่ใจกลางโศกนาฏกรรม
วัวทางด้านซ้ายเบิกตากว้างและมองลงมายังหญิงที่กำลังอุ้มร่างทารกไร้ชีวิต หางของวัวมีลักษณะคล้ายเปลวไฟและควันที่ปรากฏนอกหน้าต่าง ส่วนหญิงสาวเงยหน้าขึ้นพร้อมอ้าปากกรีดร้อง ร่างของเด็กไม่มีชีวิตและดวงตาปราศจากรูม่านตา รูดอล์ฟ อาร์นไฮม์ นักทฤษฎีศิลปะ อธิบายว่าภาพหญิงและเด็กเป็นตัวแทนของมนุษย์ผู้บริสุทธิ์ที่ไร้ทางป้องกันตนเอง
ม้าตรงกลางมีบาดแผลขนาดใหญ่บริเวณลำตัว ลักษณะคล้ายถูกแทงด้วยหอกหรืออาวุธปลายแหลม ศีรษะบิดไปด้านหลังและลิ้นแหลมยื่นออกจากปากที่อ้าอยู่ ขณะที่ลิ้นของวัวและหญิงผู้เป็นแม่ก็ถูกวาดให้มีรูปทรงคล้ายใบมีด เพื่อเน้นความรู้สึกเจ็บปวดและเสียงกรีดร้อง
ใต้ร่างม้ามีร่างทหารที่ถูกแยกส่วน มือขวาที่ขาดกำดาบหักซึ่งมีดอกไม้เติบโตขึ้นจากใบดาบ ส่วนฝ่ามือซ้ายมีเครื่องหมายคล้ายบาดแผลศักดิ์สิทธิ์ของพระคริสต์ ซึ่งสื่อถึงการพลีชีพและความทุกข์ทรมาน
เหนือศีรษะม้ามีหลอดไฟที่เปล่งแสงจ้าและมีรูปร่างคล้ายดวงตาที่กำลังจับจ้องทุกสิ่ง ขณะที่หญิงอีกคนยื่นศีรษะและแขนผ่านหน้าต่างเข้ามาในฉาก พร้อมถือโคมไฟเข้าใกล้แสงดังกล่าว ด้านล่างมีหญิงที่ดูตกตะลึงกำลังเคลื่อนตัวเข้าหาศูนย์กลางของภาพและเงยหน้ามองหลอดไฟด้วยสายตาเลื่อนลอย
บริเวณขวาสุดเป็นหญิงที่ติดอยู่ท่ามกลางเปลวไฟจากทั้งด้านบนและด้านล่าง เธอยกแขนขึ้นสูง อ้าปากกว้าง และเงยศีรษะไปด้านหลัง ท่าทางดังกล่าวสะท้อนท่วงท่าของแม่ที่อุ้มเด็กทางด้านซ้าย ส่วนมือขวาของเธอมีรูปทรงที่ชวนให้นึกถึงเครื่องบิน
ระหว่างวัวกับม้ามีนกพิราบปรากฏอยู่บนผนังที่แตกร้าว โดยลำตัวส่วนใหญ่กลืนไปกับสีพื้นหลัง เหลือเพียงขอบและแถบสีขาวให้เห็น ปีกข้างหนึ่งตกลงด้านล่าง ขณะที่ศีรษะและจะงอยปากชี้ขึ้นด้านบน นกพิราบมักถูกตีความว่าเป็นสัญลักษณ์ของสันติภาพที่แตกสลาย แม้จะมีอีกแนวคิดหนึ่งที่มองว่านกตัวนี้สื่อถึงดนตรีซึ่งถูกทำลายจากการโจมตีทางทหาร
จากปารีสสู่นิทรรศการทั่วโลก ก่อนกลับสู่สเปน
เกิร์นิกาจัดแสดงครั้งแรกในเดือนกรกฎาคม 1937 ณ ศาลาสเปนในงานมหกรรมโลกกรุงปารีส ศาลาแห่งนี้มีจุดประสงค์สำคัญในการเผยแพร่การต่อสู้เพื่อความอยู่รอดของรัฐบาลสาธารณรัฐสเปน ท่ามกลางบรรยากาศของงานมหกรรมที่เน้นความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี โดยมีบทกวีของปอล เอลูอาร์ ผลงานของโจอัน มิโร และน้ำพุปรอทของอเล็กซานเดอร์ คาลเดอร์จัดแสดงอยู่ร่วมกัน
หลังจากนั้นผลงานได้เดินทางจัดแสดงในหลายเมืองของยุโรป ระหว่างเดือนมกราคมถึงเมษายน 1938 มีการจัดแสดงในออสโล โคเปนเฮเกน สตอกโฮล์ม และโกเธนเบิร์ก ก่อนเดินทางไปลอนดอนในช่วงปลายเดือนกันยายนปีเดียวกัน และจัดแสดงต่อในลีดส์ ลิเวอร์พูล และแมนเชสเตอร์ในช่วงต้นปี 1939 รายได้จากการจัดแสดงส่วนหนึ่งนำไปสนับสนุนกองทุนช่วยเหลือผู้ประสบภัยจากสงครามในสเปน
หลังฝ่ายฟรังโกได้รับชัยชนะ ผลงานถูกส่งไปยังสหรัฐฯ เพื่อสนับสนุนการช่วยเหลือและระดมทุนสำหรับผู้ลี้ภัยชาวสเปน ปิกัสโซยืนยันว่าไม่ต้องการให้ผลงานกลับสู่ประเทศบ้านเกิดจนกว่าสเปนจะมีเสรีภาพและประชาธิปไตย โดยมอบหมายให้พิพิธภัณฑ์ศิลปะสมัยใหม่แห่งนิวยอร์ก (MoMA) เป็นผู้ดูแลรักษา
ผลงานยังคงจัดแสดงและเดินทางไปยังหลายเมืองในสหรัฐฯ และยุโรป ก่อนจะถูกเก็บรักษาไว้ที่ MoMA เนื่องจากความกังวลเกี่ยวกับสภาพการอนุรักษ์ ในช่วงสงครามเวียดนาม ห้องจัดแสดงผลงานชิ้นนี้ยังเคยถูกใช้เป็นสถานที่ชุมนุมต่อต้านสงครามด้วย
ปิกัสโซเสียชีวิตในปี 1973 ส่วนฟรังโกเสียชีวิตในปี 1975 ต่อมาสเปนประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับใหม่ในปี 1978 และเปลี่ยนผ่านสู่ระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญที่เป็นประชาธิปไตย หลังการเจรจาเกี่ยวกับการส่งคืนผลงาน เกิร์นิกาเดินทางถึงกรุงมาดริดในปี 1981
ในระยะแรกผลงานจัดแสดงที่กาซอน เดล บวยน เรติโร ภายใต้การดูแลของพิพิธภัณฑ์ปราโด ก่อนย้ายไปจัดแสดงถาวรที่พิพิธภัณฑ์เรนา โซเฟีย (Museo Reina Sofía) ตั้งแต่ปี 1992 จนถึงปัจจุบัน
เกิร์นิกา: มากกว่าผลงานศิลปะต่อต้านสงคราม
ความสำคัญของเกิร์นิกาไม่ได้อยู่เพียงความยิ่งใหญ่ของขนาดผืนผ้าใบหรือความซับซ้อนขององค์ประกอบภาพเท่านั้น แต่ยังอยู่ที่การเปลี่ยนเหตุการณ์ความรุนแรงที่เกิดขึ้นกับเมืองเล็ก ๆ แห่งหนึ่งให้กลายเป็นภาพแทนความทุกข์ทรมานของมนุษย์ในวงกว้าง
การเดินทางของภาพวาดจากปารีสไปยังหลายประเทศ ก่อนกลับสู่สเปนหลังการเปลี่ยนผ่านทางการเมือง ยังสะท้อนให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างศิลปะ เสรีภาพ และประชาธิปไตย เกิร์นิกาจึงเป็นทั้งหลักฐานทางประวัติศาสตร์และผลงานที่ชวนให้ผู้ชมตั้งคำถามถึงผลกระทบของสงครามต่อประชาชนผู้บริสุทธิ์
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น